Türkiye’de coğrafi işaretle tescilli köftelerden beşi İnegöl Köftesi (No 78, 2006), Akçaabat Köftesi (No 132, 2010), Tekirdağ Köftesi (No 517, 2020), Bursa Pideli Köfte (No 930, 2021) ve Yalıköy Köftesi’dir (No 1012, 2022). Tescil belgelerine göre bu köfteler et seçiminden baharata, şekilden pişirme yöntemine kadar birbirinden ayrılır.
Köfte Türkiye’nin her yerinde var, ama bazı köftelerin adı bir şehre ya da ilçeye bağlanmış ve tescille korunuyor. Bu yazıda tescil belgelerini okuyarak beş yöresel köfteyi yan yana koyduk: hangi et, hangi baharat, nasıl şekil ve nasıl pişirme.
Karşılaştırma tablosu
| Köfte | Et | Harç | Şekil | Pişirme |
|---|---|---|---|---|
| İnegöl Köftesi | Tercihen dana ve kuzu | Ekmek kırıntısı, tuz, kuru soğan, karbonat; başka baharat yok | Kalıplı, en çok 2 cm kalınlık | Kömür ateşi |
| Akçaabat Köftesi | Sığır eti, iç yağ | Bayat ekmek, sarımsak, tuz; başka bileşen yok | Daire, 33–40 g, en çok 2 cm | Odun kömürü ocağı |
| Tekirdağ Köftesi | Trakya meralarında yetişen erkek dana (%70–75), dana iç yağı | Bayat buğday ekmeği, kırmızı soğan, sarımsak, kimyon, karabiber, tuz | Silindirik, 15 g, 6,5 cm boy | Belgede ayrıca tarif edilir |
| Bursa Pideli Köfte | Dana, %80–90 kaburga | Bayat ekmek, tuz, karabiber, kimyon; soğan yok | 10–12 g, yuvarlak | Mangal; pide, salçalı sos, tereyağı, yoğurtla |
| Yalıköy Köftesi | Sığır ön kol ve göğüs | Bayat ekmek, sarımsak, kimyon, karabiber, toz biber | Elips, 30–35 g | Kızgın yağda kızartma |
İnegöl Köftesi
Tescilli köftelerin en eskisi. Baharatsız olması onu diğerlerinden ayırır: harçta yalnız ekmek kırıntısı, tuz, kuru soğan ve karbonat vardır. Kalıpla şekillendirilir, en fazla 2 santimetre kalınlıktadır ve kömür ateşinde pişirilir. Ayrıntılar İnegöl köftesi nedir yazımızda.
Akçaabat Köftesi
Trabzon’un Akçaabat ilçesine ait. Tescile göre sığır eti, bayat ekmek, iç yağ, sarımsak ve tuzla hazırlanır; başka bileşen kullanılmaz. Daire şeklindedir, 33–40 gram ağırlığındadır, odun kömürüyle yakılan ocakta pişirilir ve közlenmiş sivri biber ve domatesle servis edilir. Sarımsağı ve iç yağıyla İnegöl köftesinden ayrılır.
Tekirdağ Köftesi
Tekirdağ Ticaret ve Sanayi Odası adına 2020’de tescil edildi. Belgeye göre ayırt edici özelliği etin kaynağıdır: Trakya’nın yerel bitkileriyle zengin meralarında otlayan Holştayn, Simental, Şarole ve Limuzin ırkı erkek danaların eti kullanılır. Harçta dana etinin yanında yüzde 10–15 dana iç yağı, odun ateşinde pişmiş bayat buğday ekmeği, kırmızı soğan, sarımsak, kimyon ve karabiber vardır. Hamur en az 18 saat soğukta dinlendirilir ve 15 gramlık silindirik köfteler hâlinde şekillendirilir. Köftenin yaklaşık yüz yıl önce Tekirdağ’da bir usta tarafından yapılmaya başlandığı belirtilir.
Bursa Pideli Köfte
Bursa Ticaret Borsası adına 2021’de tescil edildi. Tescile göre köftede soğan kullanılmaz, harca karabiber ve kimyon dışında baharat girmez. 10–12 gramlık köfteler küp ya da dikdörtgen kesilmiş pidenin üzerine en az 8 adet konur; tabağa mutlaka yoğurt, salçalı sos ve tereyağı eklenir. Pidenin geçmişi 1870’lere, ilk pideli köftenin 1871’de Bursa’da yapıldığına dayandırılır. Ayrıntılar pideli köfte yazımızda.
Yalıköy Köftesi
Ordu’nun Fatsa ilçesine ait. Diğerlerinden en büyük farkı pişirme yöntemidir: elips şeklindeki küçük köfteler kızgın yağda kızartılır. Harcında sarımsak, kimyon, karabiber ve toz biber vardır. Geçmişi 1960’lara dayandırılır.
Benzerlikler ve farklar
- Ekmek: Beşinin de harcında ekmek ya da ekmek kırıntısı var.
- Baharat: İnegöl ve Akçaabat köftesi neredeyse baharatsızdır; Tekirdağ, Bursa Pideli Köfte ve Yalıköy köftesinde kimyon ve karabiber vardır.
- Ateş: İnegöl, Akçaabat ve pideli köfte kömür ateşinde, Yalıköy köftesi yağda pişer.
- Boyut: En küçük köfte 10–12 gramla Bursa Pideli Köfte’ninkidir.
Sık sorulan sorular
Türkiye’nin coğrafi işaretli köfteleri hangileri?
Bu yazıda incelenenler İnegöl, Akçaabat, Tekirdağ ve Yalıköy köftesi ile Bursa Pideli Köfte’dir. Türk Patent kayıtlarında başka köfteler de olabilir.
En eski tescilli köfte hangisi?
Bu beşi içinde İnegöl Köftesi; 2006’da tescil edildi.
İnegöl köftesi ile Akçaabat köftesi arasındaki fark nedir?
İnegöl köftesinde dana ve kuzu eti, kuru soğan ve karbonat; Akçaabat köftesinde sığır eti, iç yağ ve sarımsak kullanılır. İnegöl köftesi kalıplı, Akçaabat köftesi daire şeklindedir.
Hangi köfte yağda pişirilir?
Yalıköy köftesi kızgın yağda kızartılır.
Pideli köftede soğan var mı?
Bursa Pideli Köfte tesciline göre köftede soğan kullanılmaz.
Sonuç
Tescilli köfteler aynı yemeğin farklı yörelerde nasıl kendine özgü bir kimlik kazandığını gösteriyor. İnegöl köftesinin sade tarifini kaynağında tatmak isterseniz Google Haritalar üzerinden yol tarifi alıp Beslen’e uğrayabilirsiniz.
